Miền Trung - Tây Nguyên đang đứng trước nghịch lý vùng nhiều nước vẫn thiếu nước, buộc phải chuyển từ tư duy "khai thác nước" sang "quản trị nguồn nước" để giảm nguy cơ hạn hán, lũ lụt.
Đến hẹn lại lên, Tây Nguyên đối mặt với nạn hạn hán, thiếu nước tưới nghiêm trọng - Ảnh: TÂM AN
Ngày 23-5, tại hội thảo "Quản lý, sử dụng và xúc tiến đầu tư phát triển tài nguyên nước gắn với nông nghiệp, nông thôn mới và năng lượng xanh miền Trung - Tây Nguyên", nhiều chuyên gia cho rằng câu chuyện không chỉ nằm ở thiếu nguồn nước, mà sâu xa hơn là thiếu khả năng giữ nước khi mùa mưa đến và phân phối lại trong mùa khô kéo dài để giảm nguy cơ hạn hán, lũ lụt.
Trong khi mùa khô thiếu nước thì mùa mưa nước lại ngập khắp nơi, gây thiệt hại mùa màng, nhà cửa. Trong ảnh: xã Cư Pui, Đắk Lắk ngập trong mùa lũ cuối năm 2025 - Ảnh: TÂM AN
Ông Chu Phạm Ngọc Hiển - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam - cho rằng miền Trung - Tây Nguyên đang chịu áp lực lớn về hạn hán,thiếu nước mùa khô, phân bố nguồn nước không đều, trong khi hạ tầng trữ và điều tiết còn hạn chế.
Trong khi đó ông Ngô Sỹ Cường - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội - cho rằng tài nguyên nước đang trở thành vấn đề sống còn của khu vực trong bối cảnh thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.
Ông cảnh báo nhiều địa phương đang rơi vào vòng lặp quen thuộc: mùa mưa thì ngập lụt, mùa khô lại hạn hán, trong khi việc tích trữ và điều tiết nước vẫn rời rạc, thiếu liên kết vùng. Nếu không thay đổi cách tiếp cận quản lý tổng hợp, nguy cơ thiếu nước sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn.
Phân tích ở góc độ quy hoạch, PGS.TS Dương Hồng Sơn - Viện Khoa học tài nguyên nước, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia - cho biết Tây Nguyên hiện có khoảng 56 tỉ m³ nước mặt và 6,75 tỉ m³ nước dưới đất mỗi năm. Tuy nhiên phần lớn tập trung vào mùa mưa, trong khi mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau khiến nhiều khu vực thiếu nước nghiêm trọng.
Xã Đắk Phơi, Đắk Lắk đang đối diện với mùa hạn hán năm 2026 khi mới đầu tháng 4, nước nhiều sông suối đã cạn - Ảnh: TÂM AN
Từ thực trạng trên, các chuyên gia cho rằng cần chuyển từ khai thác đơn lẻ sang quản trị tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực. GS.TS Phạm Quý Nhân và TS Tống Ngọc Thanh, cùng là chuyên gia ở Hội Nước và Môi trường Việt Nam, cho rằng cần tích hợp quản lý nước mặt, nước ngầm, rừng đầu nguồn, hồ chứa và nhu cầu sử dụng nước, đồng thời vận hành dựa trên dữ liệu số, thay vì chỉ phản ứng khi hạn hán xảy ra.
Đề xuất "thủy lợi xanh" để giảm nguy cơ hạn hán, lũ lụt
GS.TS Phạm Quý Nhân và TS Tống Ngọc Thanh đề xuất mô hình "thủy lợi xanh", không chỉ dừng ở cấp nước mà còn hướng tới tiết kiệm năng lượng, tái sử dụng nước và giảm ô nhiễm môi trường. "Thủy lợi xanh là thay đổi cách vận hành hệ thống nước theo hướng tuần hoàn, đa mục tiêu và thông minh hơn", TS Thanh đề nghị.
Làm rõ hơn, TS Lê Thị Mai Vân - Viện Quy hoạch thủy lợi - đề xuất mô hình "thủy lợi xanh" với các giải pháp cụ thể: lắp cảm biến theo dõi mực nước và chất lượng nước; điều tiết nước tự động theo nhu cầu thực tế; tái sử dụng nước hồi quy trong nông nghiệp. Qua đó kết hợp điện mặt trời cho trạm bơm giảm chi phí vận hành và ứng dụng "bản sao số" (Digital Twin) để mô phỏng hệ thống, dự báo hạn hán - lũ lụt trước khi vận hành.
"Thủy lợi xanh là chuyển từ vận hành thủ công sang quản trị bằng dữ liệu, từ đơn mục tiêu sang đa mục tiêu, vừa cấp nước vừa giảm phát thải và bảo vệ môi trường", bà Vân nói.
TÂM AN
